Braničevo u popisima stanovništva Srbije i Jugoslavije

Braničevo je prvi put pomenuto u osmanskom popisu stanovništva sredinom XIV veka. Prema turskom defteru srednjovekovno selo Bihotince (stari naziv sela do 1882.) je brojalo 31 kuću, odnosno oko 300 stanovnika po slobodnoj proceni. Međutim, turski defteri nisu pouzdani. Prvo, jer su popisivane poreske glave, a ne celokupno stanovništvo. Turskim vlastima su se plaćala dva poreza: carski harač – za svakog muškarca starijeg od 7 godina i vezirski porez – za svako oženjeno lice. Ovde se krije drugi razlog manjkavosti turskih popisa. Seoski kmetovi su bili dužni da svake godine dostave spiskove za porez, ali su često prijavljivali manji broj poreskih glava.

Drugi srpski ustanak i delimična autonomija Srbije nije mnogo izmenila praksu seoskih kmetova. Razlika je bila što su broj poreskih glava sada dostavljali domaćim knezovima, a ovi se dva puta godišnje sastajali na narodnim skupštinama i utvrđivali visinu narodnog poreza. Plaćao se djurdjevski porez i mitrovski porez, kao i carski harač Turskoj. Spiskovi poreskih glava su se dostavljali svake godine, za svaku narodnu skupštinu.

Prvi popis celokupnoog stanovništva i imovine u Srbiji je sproveden 1834. godine.

U ovom tekstu se daje pregled broja stanovnika Braničeva po popisima u modernoj srpskoj državi, tj. od početka XIX veka. Podaci kažu da je selo imalo najviše stanovnika početkom prošlog veka, ali se u ovom trenutku broj toliko smanjio da se uskoro može izjednačiti sa brojem stanovnika u prvoj polovini XIX veka. Pravo malo bogatstvo su izvorne popisne knjige iz XIX veka jer se u njima mogu pronaći imena predaka sadašnjih stanovnika sela ili saznati nešto novo o porodičnom stablu. Zato ih ne možemo posmatrati kao puki statistički pregled, već su ujedno deo intimne istorije svake braničevske porodice.

Popisi u XIX veku

1834: Selo Bikotince ima 462 stanovnika. U 65 kuće zabeleženo je 72. poreske glave, 235 malih i velikih muških glava, a za vojsku sposobnih 89. U selu je živelo 227 žena. Ovo je bio prvi popis celokupnog stanovništva i imovine u Kneževini Srbiji. Popisom nisu obuhvaćeni Turci i Romi (poslednji jer nisu bili podložni plaćanju poreza). Rezultati ovog popisa su objavljeni tek sto godina kasnije (1984.) nakon istraživanja nesređene građe u Arhivu Srbije.

1841: nema podataka za Bikotince. Rezultati nisu nikada objavljeni jer je se popis zvanično smatrao nepouzdanim na teritoriji čitave Srbije zbog silnih propusta na terenu.

1843: Bikotince ima 559 stanovnika. Muških 289 i ženskih 270.  Reč je o još jednom nepouzdanom popisu na teritoriji Srbije budući da su ga, po istorijskim izvorima, obavili manje sposobni i  nedovoljno obučeni činovnici. Rezultati popisa nikada nisu objavljeni u zvaničnim izvorima. Srećom, sačuvana je izvorna knjiga popisanih lica meštana Braničeva odakle su preuzeti podaci o broju stanovnika. Pored turskog deftera iz 1467., ovo je najstariji do sada poznat dokument popisa meštana sela. Moguće je potražiti svoje pretke prateći isključivo mušku liniju, jer su žene popisivane zbirno, a muškarci poimenice.

1846: Bikotince ima 559 stanovnika u 81 kući. Tačnost podataka se meri sa popisom iz 1834. godine. Ovim popisom su po prvi put obuhvaćeni Romi u Srbiji.

1850: nema podataka za Bikotince. Čitavom popisu na terotiriji Srbije je osporena pouzdanost. Razlog je što nisu dobro popisani stanovnici Beograda. Prvi put je popisano vlaško stanovništvo.

1854: nema podataka za Bikotince jer su zvanični podaci prikazani po okruzima, a ne selima i gradovima. Popis se smatra pouzdanim. Zanimljivo je da su stalna prezimena u Srbiji uvedena 1851. godine. Do tada su u upotrebi bila prezimena izvedena od imena oca što je stvaralo brojne administrativne probleme. Stalna prezimena su uvedena kako bi se olakšalo vođenje građanskih, duhovnih, školskih,vojnih i sudskih evidencija. Korišćenje stalnih prezimena se naročito odnosilo na konškripcije (popise) kako bi se u sledećim popisima umanjeni problemi zbog prezimena popisanih lica.

1859: Bikotince broji 730 stanovnika i to 390 muška 340 ženskog roda. Zvanični podaci su dati po okruzima i ne sadrže broj Bikotinčana. Međutim, sačuvana je izvorna popisna knjiga odakle su preuzeti navedeni podaci o meštanima sela.

1863: Bikotince broji stanovnika 785 stanovnika i to 392 muška 393 ženskog roda. Zvanični podaci su dati na nivou opštine Bikotinačke koja je u tom periodu uključivala Ponikve i Donju Kruševicu (ukupno 1280 stanovnika, 643 muškaraca i 637 žena). Sačuvana je popisna knjiga odakle su preuzeti navedeni podaci o stanovništvu u samom selu. Pored toga, popisani su podaci o zdravstvenom stanju, nepokretnoj imovini i prihodima.

1866: Bikotince ima 810 stanovnika u 130 kuća (415 muškaraca i 319 žena). Popis iz 1866 se može smatrati prvim modernim popisom u istoriji Srbije. Neposredno pre popisa formirano je statističko odeljenje pri Ministarstvu finansija koje je izradilo statistička pravila i formulare. Korišćen je vrlo moderan pristup za to vreme poput onih u evropskim zemljama što je podrazumevalo da tom prilikom svo žiteljstvo jednog i drugog pola na prepis uzeto i to gde se koji zatekao.

1874: Bikotince broji 877 stanovnika (437 muškaraca, 440 žena) koji su živeli u u 155 domova. Ovo je bio poslednji popis u Kneževini Srbiji i poslednji popis u Bikotincu. Narodna skupština je proglasila Kraljevinu Srbije 1882. godine, a iste godine Bikotince je postalo Braničevo. Selo je dobilo ime po oblasti između Morave i Dunava. Sačuvana je izvorna popisna knjiga poslednjeg popisa u kojem je Braničevo bilo Bikotince.

1884: Braničevo ima 1065 stanovnika.  Selo broji preko 1000 stanovnika po prvi put od svog postojanja. U 164 doma živelo je ukupno 540 muškaraca  –  287 oženjenih, 229, neoženjenih, 24 udovca; 525 žena – 229 udatih, 269 neudatih, 29 udovica. Bilo je 142 pismenih – 133 mušaraca i 9 žena. Sačuvana je izvorna popisna knjiga stanovnika Braničeva. 

1890: Braničevo ima 1090 stanovnika. Ukupno 173 porodice, sa podjednakim brojem žena i muškaraca -545. Reč je o prvom popisu sprovedenom po modernim zahtevima statistike. Stanovništvo je popisano po polu i mestu rođenja, po godinama i bračnom stanju, maternjem jeziku, veroispovesti, pismenosti I zanimanjima. U rezultatima su dati ne samo broj kuća, već i porodica. Popis je obavljen poslednjeg dana u godini i to će postati praksa sve do izbijanja Prvog svetskog rata.

1895: Braničevo ima 1176 stanovnika (605 muškaraca I 571 žena; 183 pismenih i 993 nepismenih).

Popisi u XX veku

1900: Braničevo ima 1189 stanovnika. U 200 kuća bilo je nastanjeno 604 muškaraca i 585 žena. Najviše je bilo porodica koje su brojale između 1 – 5 članova, ukupno 99 porodica. Devedeset porodica (90) je imalo između 6 – 10 članova, dok su najbrojnije brojale zmeđu 11 – 15 članova. Međutim, njih je bilo svega 11.

1905: Braničevo ima 1346 stanovnika. U 245 kuća bilo je nastanjeno 695 muškaraca i 651 žena. Nažalost, popis nije bio dovoljno pripremljen i podaci nisu pouzdani za teritoriju čitave Kraljevine Srbije. Po rezultatima ovog popisa, Braničevo je imalo najviše stanovnika u svojoj dosadašnjoj istoriji.

1910: Braničevo ima 1261 stanovnika. U 234 kuće je živelo 654 muškaraca i 607 žena. Rezultati ovog popisa nikada nisu do kraja obrađeni. Rad na sređivanju popisnog materijala su prekinuti Balkanskim ratovima, da bi po izbijanju Velikog rata i povlačenju vlasti celokupan materijal prenet u Niš gde su ga u potpunosti uništile bugarske okupacione vlasti.

1921: Braničevo ima 1080 stanovnika. Očekivano, broj stanovnika je manji jer je dosta muškaraca stradalo u Balkanskim i Velikom ratu. Spisak stradalih je dostupan u zasebnom tekstu na ovom sajtu.

1931: Braničevo ima 1147 stanovnika.

1948: Braničevo ima 1161 stanovnika. Prvi popis nakon Drugog svetskog rata. Popis 1941. godine nije sproveden zbog ratnih prilika, iako je bio uredno pripremljen.

1953: Braničevo ima 1181 stanovnika.

1961: Braničevo ima 1181 stanovnika.

1971: Braničevo ima 1164 stanovnika.

1981: Braničevo ima 1138 stanovnika.

1991: Braničevo ima 1093 stanovnika, odnosno 980, ako se primeni nova metodologija popisa iz 2002. godine.

Popisi u XXI veku

2002: Braničevo ima 942 stanovnika. Primenjena je nova metodologija popisa po kojoj se isključuju sva lica na boravku u inostranstvu (lica koja borave i rade u inostranstvu duže od godinu dana se smatraju kao iseljena). Po istom principu, stranci na radu i boravku u Srbiji se uključuju u popis. Po metodologiji starog popisa selo bi imalo 1108 stanovnika.

2011: Braničevo ima 805 stanovnika.

2022: Braničevo ima 653 stanovnika.

Svideo Vam se tekst? Podelite ga sa prijateljima na društvenim mrežama. Ukoliko imate zanimljive priče i fotografije o Braničevu i želite da objavimo pišite nam na mojebranicevo[at]gmail.com ili na Fejsbuk i Instagram profil.

Napomene

Zahvaljujemo se Dragiši Giletu Stokiću iz Braničeva na pomoći u izradi ovog teksta. Popisne knjige iz XIX veka su ustupljene njegovom ljubaznošću, zatim uslikane i prebačene u elektronski format za potrebe nastanka ovog teksta. Pored toga, izvorna građa o broju meštana je prikupljena preko dostupnih starih i retkih knjiga objavljenih u elektronskom formatu na sajtu Republičkog zavoda za statistiku. Reč je uglavnom o publikacijama poput „Glasnika društva srbske slovesnosti“, „Državopisa Srbije“, „Statističkog godišnjaka Kraljevine Srbije“ i sl. u kojima su objavljivani rezultati popisa stanovništva Srbije i Jugoslavije. Noviji podaci iz XX veka su takođe preuzimani iz knjiga popisa stanovništva sa sajta Republičkog zavoda za statistiku. Radi objašnjenja okolnosti pod kojima su se odvijali popisi u Srbiji i Jugoslaviji konsultovane su publikacije „Popisi stanovništva u Kneževini Srbiji (1815 – 1882)“ i „Stanovništvo Narodne Republike Srbije 1834 – 1953“. Fotografija seoske administracije je vlasnoštvo porodice Živković iz Braničeva.